Ana Sayfa Arama Galeri Video Yazarlar
Üyelik
Üye Girişi
Yayın/Gazete
Yayınlar
Kategoriler
Servisler
Nöbetçi Eczaneler Sayfası Nöbetçi Eczaneler Hava Durumu Namaz Vakitleri Gazeteler Puan Durumu
WhatsApp
Sosyal Medya
Uygulamamızı İndir

Bir vakitler ‘sihirli’ kabul ediliyordu, bugün ise yasaklarla anılıyor… ‘Mucize’ mineralin enteresan tarihi

Sıradan bir kumaş üzere görünse de ateşte yanmıyor tersine alevi görünce tertemiz, pırıl pırıl oluyordu. O kadar sağlamdı ki bilinen yollarla parçalanmıyor, yok edilemiyordu. Bu özellikleri sayesinde binlerce yıl boyunca imparatorların sofralarından fakirlerin konutlarına kadar her yerde kullanıldı. Lakin ne kadar tehlikeli olduğu vakitle anlaşıldı. İşte sihirli diye bilinen o hususun farklı tarihi…

Sıradan bir kumaş üzere

İngiltere’nin başşehri Londra’da bulunan Doğal Tarih Müzesi’nin mineraller galerisinde, süslü sütunlar ortasında meşeden yapılmış bir camlı dolap bulunuyor. Dolabın içinde küçük şeffaf plastik bir kutu var. Kutunun üzerinde büyük harflerle AÇMAYIN yazıyor.

Kutunun içinde ise gri renkli yün yumağına misal bir şey duruyor. O kadar ki insan etraftaki öbür mineralleri görünce bu yün yumağının standa kazara dahil edildiğini düşünüyor.

Halihazırda plastik kutunun içinde kimseye ziyan vermiyor olsa da bu gri yün yumağı aslında çok fakat çok tehlikeli hatta öldürücü. Daha da inanılmaz olan, bu yumağın bir vakitler ABD’nin kurucularından, mucit Benjamin Franklin’e ilişkin olması.

“Neymiş o öldürücü yün yumağı?” diye sorduğunuzu duyar üzereyiz. Çabucak yanıt verelim: Bu asbestten örülmüş bir para kesesi.

Bugün asbest denince akla pek çok trajedi, skandal ve yasaklar geliyor. Fakat binlerce yıl boyunca, beşerler asbestin ölümcül bir unsur olduğunun farkında değildi. Aksine bu hususun heyecan verici hatta mucizevi olduğu düşünülüyor, asbeste birçok albenili özellik atfediliyordu.

Bu sihirli mineral, hükümdarların giysilerine dokunuyor, şovlar yapmak için kullanılıyordu. Hatta 18’inci yüzyılda bir filozof, geceleri başında asbestten yapılmış bir takkeyle uyuyordu.

KİRLENİNCE SUYLA DEĞİL ATEŞLE ‘YIKIYORLARDI’

Takvimler, 1725 yılını gösteriyordu. Franklin o vakitler bugünkü üzere bir mucit ya da siyasetçi olarak tanınmıyordu. Tersine şimdi 19 yaşındaydı, Londra’da yaşıyordu ve işten kovulduğu için meteliğe kurşun atıyordu.

Nihayetinde bir matbaada iş bulmayı başardı Franklin, fakat hâlâ kısa mühlet içinde süratle para kazanmanın yollarını arıyordu.

Franklin bir gün koleksiyoncu Hans Sloane’a bir mektup yazmaya ve Atlantik’in öbür yakasından Londra’ya gelirken kendisinin ilgisini çekebilecek şeyler getirdiğini bildirmeye karar verdi. Bunlar ortasında bir asbestten örülmüş para kesesi vardı.

Ateşe sağlam enteresan bir eşyaydı bu. Hatta keseyi kirlendiğinde aleve tutmak “arındırmak” için kafiydi.

Mektubu okuyunca meraklanan Sloane, Franklin’i konutuna davet etti ve bugün Doğal Tarih Müzesi’nde bulunan kese karşılığında bu gence hatırı sayılır bir ödeme yapmayı kabul etti.

PEÇETELERDEN KEFENLERE BİRÇOK ALANDA KULLANILIYORDU

Aslına bakılırsa asbestin ateşe dayanıklılığı, birkaç bin yıl evvel keşfedilmişti. Bu özelliği nedeniyle asbest asırlardır çeşitli ritüellerde ve cümbüş gayeli şovlarda kullanılıyordu.

Örneğin MS 1’inci yüzyılda yaşamış olan Romalı filozof ve muharrir Yaşlı Plinius, okurlarına “canlı keten” ismini verdiği yeni bir tıp kumaştan bahsediyordu. Bu kumaş pek çok tuhaf maksatla kullanılabiliyordu. Örneğin bu gereçten yapılan ve kirlenen peçetelerin ateşe atılıp tertemiz olduğuna Plinius gözleriyle şahit olmuştu.

Yine Plinius’un aktardığına nazaran, birebir kumaştan hükümdarların kefenleri de dikiliyordu. Canlı keten yanmadığı için hükümdarlardan geriye kalan küllerle ateşi yakmak için kullanılan odunların külleri birbirine karışmıyordu.

Plinius’un bahsettiği bu unsur elbette asbestten öbür bir şey değildi. Dahası asbestin özellikleriyle ilgili kıssalar çoktan antik dünyada lisandan lisana dolanmaya başlamıştı.

SEMENDER DERİSİ OLDUĞU SAV EDİLİYORDU

Çeşitli kaynaklarda asbestin havlu, ayakkabı ve ağ üretiminde kullanıldığı belirtiliyor.

Antik Yunan’dan kalma bir öyküde, tanrıça Athena için yapılmış ve 1 yıl boyunca sönmeden yanan bir altın lambadan bahsediliyor. Bu lambanın fitilinin yapıldığı “Karpat keteni” denen unsurun, asbeste verilen öbür bir isim olduğu düşünülüyor.

Plinius, bu özel ketenin ateşe dayanıklılığının gerisinde kökenlerinin Hindistan’da olmasının yattığına inanıyor, “bir damla bile yağmur düşmeyen” güneşin altında kavrulan bu topraklarda yetişen bitkilerin ateşe dayanıklılığının arttığını öne sürüyordu. İlerleyen periyotta, bu unsurun semender derisinden yapıldığına dair teoriler de öne sürüldü. (Orta Çağ’ın ortalarına kadar semenderlerin ateşte yanmadığına inanılırdı.)

Ancak iki teorinin de hakikaten çok uzak olduğu vakitle anlaşıldı.

Çin’in Taklamakan Çölü’nde bulunan bir asbest madeni

SADECE ISIYA DEĞİL PEK ÇOK ŞEYE DAYANIKLI

Asbest, tabiatta zaten var olan bir mineral. İtalya Alpleri’nden Avustralya’nın orta kısımlarına kadar birçok coğrafyada kayaların içinde bulunabiliyor.

Türkiye’de asbest kullanımı 2004 yılında sınırlanırken 2011 yılında tümüyle yasaklandı. Lakin daha evvelce inşa edilmiş binalarda ve eski ya da asbestin kullanımının yasak olmadığı ülkelerden ithal edilen birtakım eserlerde asbest tespit edildiği istikametinde çalışmalar bulunuyor. Geçtiğimiz yıl yaşanan Kahramanmaraş sarsıntılarından sonra enkaz kaldırma çalışmaları esnasında da asbestin riskleri gündeme gelmişti.

Kaynağına ve kullanım alanına nazaran pek çok farklı görünümü bulunan asbest, mikroskop altında görülen sert, iğne gibisi lifleriyle ayrışıyor. Yumuşak görünmekle birlikte bu küçük iplikçikleri yok etmek çok güç. Çünkü asbest ısıya güçlü olmanın yanı sıra kimyasal tepkiye girmiyor ve bakteriler üzere biyolojik casuslarla ayrıştırılamıyor.

Asbest, ateşe karşı muhafaza özelliğinin yanı sıra dayanıklılığıyla da öne çıkan bir malzemeydi. Arkeolojik araştırmalar, MÖ 2500 yıllarında bile asbestin konut eşyalarını sağlamlaştırmak için kullanıldığına işaret ediyor.

Örneğin 1930 yılında arkeologlar Finlandiya’nın en pak gölü olarak bilinen Juojärvi Gölü’nün kıyılarına gömülmüş çömlekler buldu. İlerleyen vakitte yapılan tahliller, çömleklerin asbest kullanılarak sertleştirildiğine işaret ediyordu.

ŞARLMAN’IN SOFRALARINI SÜSLÜYORDU

Asbestin popülerliği azalmadığı üzere Orta Çağ’a gelindiğinde asbest değerli bir meta haline gelmişti. MS 800’de Kutsal Roma İmparatorluğu’nun birinci imparatoru olan Şarlman, bir diplomasi stratejisi olarak akşam yemeği sofralarını kullanıyordu. Çeşitli kaynaklara nazaran, bu akşam yemeklerinde masanın üzerinde asbestten dokunmuş kar beyaz bir örtü bulunuyordu. Şarlman konuklarını etkilemek istediğinde bu masa örtüsünü ateşe vererek gösteri yapıyordu.

Savaş meydanlarında da kendine yer bulan asbest, soğuk havalarda sıcak tutması için askerlerin zırhlı giysilerinin dokumasına ekleniyordu.

12’nci yüzyıla gelindiğinde, asbest bugün bildiğimiz en yaygın formunda yani inşaat dalında kullanılmaya başladı. 2014 yılında yapılan bir araştırmada Kıbrıs adasında Bizans devrinden kalma binaların duvarlarındaki fresklerin altındaki sıvalarda asbest lifleri tespit edildi.

Tarihin değerli bir kısmında asbest kıymetli bir gereç olarak el üstünde tutuldu. Hatta Plinius’un aktardığına nazaran, o periyotta asbest inciden değerliydi.

Asbest evvelce çatı kaplamalarında çok sık kullanılan bir malzemeydi

TEHLİKELERİ VAKİTLE DAHA YETERLİ BİLİNİR OLDU

Asırlar boyunca insanların ilgisini çeken özellikleri nedeniyle asbest çağdaş periyotta ateşe karşı müdafaa, güçlendirme ve termal izolasyon materyali olarak bol bol kullanılır oldu. 20’nci yüzyıla gelindiğinde asbest su borularının bile materyali haline gelmişti.

Öte yandan antik periyotta bile asbestin zehirli olabileceğine dair ipuçları vardı. Lakin günümüze yaklaştıkça bu risk daha gözle görülür hale geldi. Örneğin 1899 yılında bir İngiliz hekim, direkt asbest kaynaklı birinci mevt olayını kayda geçirdi. Ölen kişi 33 yaşında bir dokuma çalışanıydı ve asbest maruziyeti nedeniyle akciğerlerinde fibrozis yaşanmıştı.

Son yıllarda birtakım ülkelerde asbestin büsbütün yasaklanması istikametinde adımlar atılıyor. Bu bahiste birinci harekete geçen ülkelerden biri 1999 yılında Birleşik Krallık oldu. Ülkede yeni binalarda asbest kullanımı yasaklandı lakin eski binalardaki asbestli gereçler yerinde duruyor. Bu binalar eskiyip aşındıkça toksik unsurlar açığa çıkıyor. ABD’de Etraf Muhafaza Ajansı (EPA) asbest kullanımının önüne geçmek için çabalasa da asbest ithalatı sürüyor.

Türkiye’de asbest kullanımı 2004 yılında sınırlanırken 2011 yılında tümüyle yasaklandı. Lakin daha evvelden inşa edilmiş binalarda ve eski ya da asbestin kullanımının yasak olmadığı ülkelerden ithal edilen kimi eserlerde asbest tespit edildiği tarafında çalışmalar bulunuyor. Geçtiğimiz yıl yaşanan Kahramanmaraş sarsıntılarından sonra enkaz kaldırma çalışmaları esnasında da asbestin riskleri gündeme gelmişti.

Benjamin Franklin’in para kesesi de bize asbestin en beklenmedik yerlerde bile karşımıza çıkabileceğini hatırlatmaya devam ediyor.

BBC Future’ın “Asbestos: The strange past of the ‘magic mineral'” başlıklı haberinden derlenmiştir.